คติความเชื่อในการสร้างพระพุทธรูปไม้อีสาน


      พระพุทธรูปไม้ หรือที่นิยมเรียกสั้นๆ ว่า “พระไม้” เป็นศาสนวัตถุที่ครั้งหนึ่งนิยมสร้างเพื่อตอบสนองความต้องการของสังคมอีสาน ซึ่งสะท้องความเป็นของวิถีชีวิต ประเพณีภูมิปัญญาและถ่ายทอดออกมาเป็นพระไม้แสดงถึงเอกลักษณ์ของคนอีสาน ตามคติความเชื่อในพุทธสาสนา คติความเชื่อการสร้างพระพุทธรูปได้เผยแพร่ไปในดินแดนต่างๆประเทศไทยเป็นหนึ่งในดินแดนที่มีการแลกเปลี่ยนความเชื่อ วัฒนธรรม และมีส่วนในอิทธิพลความเชื่อสังคมอีสาน มีการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมกับดินแดนใกล้เคียงและได้สร้างสายวัฒนธรรมใหม่ได้จากการร่วมความเชื่อทางศาสนากับชุมชนเข้าด้วยกันสร้างเป็นภูมิปัญญาขั้นมาหนึ่งในนั้นก็คือพระพุทธรูปไม้อีสาน ความเชื่อของชาวอีสานต่อพุทธศาสนา ได้นำไปสู่การสร้างพระไม้หรือพระพุทธรูปไม้อีสานขึ้น จากการศึกษาในประวัติศาสตร์และโบราณคดี อาจเป็นไปได้ว่าพระพุทธรูปไม้อีสานอาจเป็นไปได้ว่าได้รับรูปแบบและอิทธิพลมาจากศิลปะล้านช้างเนื่องจากมีความใกล้กันทางภูมิศาสตร์และพื้นฐานทางชาติพันธุ์เดียวกันและสายวัฒนธรรมใกล้เคียงจึงมีการเปลี่ยนแปลงทางศิลปะและวัฒนธรรม ไม้ที่เหมาะสมในการสร้างพระพุทธรูปความเชื่อเรื่องไม้ในการสร้างพระพุทธรูปไม้อีสานของกลุ่มไท-ลาว ได้เลือกไม้ที่มีความเป็นสิริมงคลและมีความเกี่ยวข้องในทางพระพุทธศาสนาและความเชื่อท้องถิ่น มีชื่อที่เป็นมงคลและมีความเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาและความเชื่อท้องถิ่น มีชื่อทีเป็นมงคลเหมาะแก่การนำมาสลักเป็นพระพุทธรูปไม้อีสานและความน่าเลื่อมใสและศักดิ์สิทธ์คนอีสานได้นำคติความเชื่อมาประกอบใช้ในการสร้างพระพุทธรูปไม้มาประกอบใช้ในการสร้างพระพุทธรูปไม้จึงเห็นได้ว่ามีไม้มงคล ไม้ที่มีชื่อมงคลนำมาแกะสลักเป้นพระพุทธรูปไม้อีสาน เช่น ไม้โพธิ์ ไม้คูณ ไม้ยอ ไม้จันทร์ ไม้พยุง ไม้ขนุน ไม้กระโดน ไม้ขาม เป็นต้น ภูมิปัญญาเหล่านี้เองได้ถ่ายทอดลักษณะของไม้ไว้

การเลือกใช้ไม้ในการทำพระไม้ส่วนมากใช้ไม้ที่เป็นมงคล ไม้มงคลหมายถึง ไม้ที่มีชื่อดีที่เป็นศิริมงคลเช่น ไม้คูณหมายถึงการค้ำคูณอยู่ดีมีแฮง ตามคติอีสานและไม้ที่มีประวัติเกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าหรือตำนานเกี่ยวกับพระพุทธเจ้า ไม้มงคลที่นิยมนำมาทำพระไม้ในภาคอีสาน มีดังนี้

1. ไม้โพธิ์ ไม้โพธิ์ เป็นต้นไม้ชั้นสูง และมีความสำคัญเกี่ยวข้องกับศาสนา เช่น เป็นโพธิบังลังก์ ในการตรัสรู้และอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณแห่งพระตถาคตเจ้านักปราชญ์ในสมัยโบราณจึงได้นำกิ่งต้นโพธิ์ที่หันไปทางทิศตะวันออก ส่วนรากของต้นโพธิ์นิยมแกะสลักรูปมหาสาวกหรือเรียกว่า พระภควัค

2. ไม้คูณ ไม้คูณ ต้นราชพฤกษ์ เป็นไม้ยืนต้นมีดอกสีเหลืองและชอบออกดอกบานสะพรั่งในหน้าแล้ง โดยเฉพาะช่วงสงกรานต์ คำว่า คูณ ในภาษาอีสาน หมายถึงความเป็นศิริมงคลและหมายถึงการค่ำคูณให้อยู่เย็นเป็นสุข ชาวบ้านนิยมใช้ส่วนกิ่งและลำต้นมาแกะสลักพระไม้ สำหรับกราบไหว้บูชา

3. ไม้ยอ ต้นยอมี 2 อย่างคือ ยอบ้านและยอป่า ยอบ้านเป็นไม้ที่มีใบใหญ่ ผลและใบใช้รับประทานได้ ยอตามพจนานุกรม หมายถึง การยกย่องสรรเสริญ การนำต้นย่อมาทำพระไม้ ก็เพื่อหวังอานิสงส์ให้คนนิยมยกย่อง สรรเสริญเยินยอในสังคมใช้ได้ดีทั้งยอป่าและยอบ้าน

4. ไม้จันทร์(แก่นจันทร์) ไม้จันทร์ทีมีตำนานเกี่ยวข้องกับประวัติพระพุทธเจ้ามาแต่โบราณ เรียกตำนานนี้ว่า ตำนานพระแก่นจันทร์ นับเป็นตำนานเก่าแก่ของอินเดีย กล่าวกันว่าพระพุทธรูปองค์แรกสร้างด้วยไม้แก่นจันทร์แดงและสร้างขึ้นในขณะที่พระองค์ยังทรงมีพระชนม์อยู่ และมีขึ้นโดยพุทธานิสญาตจากองค์สัมมาสัมพุทธเจ้าด้วย แม้ว่าตำนานจะขัดกับหลักฐานทางศิลปกรรมแต่ตำนานพระแก่นจันทร์ก็ยังคงเป็นที่เชื่อถือสืบต่อกันมาจนปัจจุบัน

5. ไม้พยุง ต้นพยุงเป็นไม้มงคลอีกชนิดหนึ่ง คำว่า พยุง หมายถึงการช่วยเหลือเกื้อกูลทั้งตนเองและผู้อื่นการใช้ไม้พยุงมาแกะสลัก เชื่อว่าจะได้อานิสงส์ให้คนอื่นเกื้อกูลให้มั่งมีศรี สุขด้วยลาภยศ สรรเสริญ

6. ไม้ขนุน ภาษาอีสานเรียก ต้นหมากมี้ ผลรับประทานได้ไม้ขนุนยังนิยมนำมาทำเครื่องดนตรีโดยเฉพาะโปงลาง เชื่อว่าทำให้เกิดเสียงกังวานไพเราะกว่าไม้อื่น คำว่า ขนุน น่าจะหมายถึงการเกื้อหนุนจุนเจือ ให้มีความสุขทั้งชาตินี้และชาติหน้า เชื่อว่าการนำไม้ขนุนมาแกะพระพุทธรูปจะได้อานิสงส์ให้คนอื่นเกื้อหนุนจุนเจือ

7. ไม้กระโดน คำว่า โดน ในภาษาอีสานหมายถึง นาน เป็นไม้รับประทานใบกับอาหารพื้นบ้านที่มีรสจัด เช่นน้ำพริก และป่นต่างๆ เพราะใบกระโดนมีรสฝาด ซึ่งตัดกับรสเผ็ดได้ดี การนำไม้กระโดนมาแกะพุทธรูปเชื่อว่าจะได้รับอานิสงส์ ให้ผู้แกะมีอายุยืนนาน เช่นเดียวกับชื่อไม้กระโดน

8. ไม้มะขาม เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ลำต้นและกิ่งก้านแข็งแรง โดยเฉพาะลำต้นที่มีอายุนาน จนจะกลายเป็นสีดำนิยมนำมาแกะสลักเป็นพระพุทธรูป เชื่อว่าถ้าใช้ไม้แก่นขามมาแกะสลักพระพุทธรูปจะทำให้ได้อานิสงส์อายุยืน และมีรูปร่างแข็งแรงเช่น ต้นมะขาม





เว็บไซต์ที่เกี่ยวข้อง



สำนักวัฒนธรรม อาคารหอศิลปวัฒนธรรม (ริมบึงสีฐาน) 123 ถนนมิตรภาพ ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น ประเทศไทย 40002 โทร. 0-4333-2035 โทรสาร 0-4333-2760